AI có xóa sổ dịch thuật?

Phan Phương Đạt

(bài đăng Facebook cá nhân ngày 30/9/2026)

Hôm nay 30/9 là Ngày Dịch thuật Quốc tế (ITD – Int’l Translation Day). Năm ngoái nhân dịp này, nhóm chúng tôi gồm các NXB và Cty sách, doanh nghiệp ITO và trường đại học đã tổ chức thành công Ngày hội Dịch thuật VN đầu tiên, với sự tham gia của hơn 100 dịch giả, giảng viên và người quan tâm. Năm nay, ngày hội lần hai sẽ được tổ chức vào giữa tháng 12, đến nay đã có 19 đơn vị tham gia đồng tổ chức.

ITD do Liên đoàn Dịch thuật Quốc tế (FIT – Int’l Federation of Translators) đề xuất và năm 2017 được LHQ chính thức chọn ngày 30/9. Có 3 nghề tham gia FIT là biên dịch (translator), phiên dịch (interpreter) và chuyên gia thuật ngữ (terminologist). Nghề thứ ba hầu như không nghe thấy ở Việt Nam, là điều đáng tiếc vì chắc tất cả các dịch giả VN đều đang phải vật lộn với vấn đề này. Nếu có ai làm nghề này và thấy post này thì lên tiếng giùm .

Mấy năm nay, nghề dịch thuật chịu ảnh hưởng rất lớn từ AI, và có lẽ là một trong những lĩnh vực chịu ảnh hưởng lớn nhất. Câu hỏi treo lơ lửng: liệu AI có sớm xóa sổ toàn bộ công việc dịch thuật do con người làm, và kéo theo là xóa sổ việc đào tạo nghề này? Trong Ngày hội Dịch thuật VN sắp tới, chúng tôi sẽ tổ chức mổ xẻ vấn đề này, tranh biện không nhân nhượng, không nể nang.

Chủ đề của ITD năm nay: Đa dạng ngôn ngữ và quyền ngôn ngữ. Sức mạnh của việc được thông hiểu – tức là sức mạnh của dịch thuật nằm ở chỗ khiến cho ta được người khác hiểu, và giúp ta tiếp cận những thông tin cần thiết.

Chủ đề này xuất hiện vào thời điểm AI đang tạo ra những thay đổi chóng mặt trong ngành ngôn ngữ. Các công nghệ dịch thuật và đa ngôn ngữ dựa trên nền tảng AI có thể giúp đẩy nhanh tốc độ giao tiếp và mở rộng khả năng tiếp cận ngôn ngữ. Tuy nhiên, có sự chênh lệch nguy hiểm giữa các ngôn ngữ có tài nguyên số hóa dồi dào (high-resource, ví dụ tiếng Anh) và các ngôn ngữ low-resource (chắc bao gồm tiếng Việt), và vẫn lơ lửng câu hỏi về vai trò của các chuyên gia con người trong việc duy trì chất lượng, đạo đức và tính bao hàm (inclusion).

Như vậy thì AI sẽ thay thế hay hỗ trợ chuyên môn cho con người trong lĩnh vực giao tiếp đa ngôn ngữ, và nếu thay hoàn toàn thì trong phạm vi nào, và nếu hỗ trợ thì sẽ đến mức nào? Vấn đề cốt lõi không chỉ là công nghệ có thể dịch được ngôn từ, mà là liệu con người vẫn có thể tiếp nhận thông tin theo cách bảo toàn được ý nghĩa, ngữ cảnh, yếu tố văn hóa và khả năng tiếp cận.

Dự kiến tại Ngày hội Dịch thuật VN sắp tới, chúng tôi sẽ tổ chức hai phiên tọa đàm:

– về tác động của AI như đã đề cập ở trên,

– và về thực trạng và tương lai của ngành đào tạo ngoại ngữ và dịch thuật. Liên quan, một bài báo trên CafeF tháng 4 vừa rồi cho biết ở Trung Quốc “hơn 100 trường đại học ‘khai tử’ ngành ngoại ngữ, AI khiến dịch thuật không còn là kỹ năng sống còn”.

Cần lưu ý câu chuyện dịch thuật là cả 2 chiều, VN sẽ cần chú ý nhiều hơn đến việc dịch và quảng bá các tác phẩm tiếng Việt ra nước ngoài, nếu không thì ngày càng lép vế.

Rất mong các bạn bè là dịch giả, biên phiên dịch trong các công ty, giảng viên và sinh viên ngoại ngữ, các nhà nghiên cứu và ứng dụng AI và những người quan tâm khác đóng góp ý kiến cho 2 chủ đề nêu trên, để BTC tiếp thu và đưa vào nghị trình của Ngày hội. Xin cảm ơn.