VNTD2025: Tuyên bố chung

Dưới đây là bản Tuyên bố chung được đưa ra để các đại biểu góp ý kiến tại Ngày hội Dịch thuật VN 2025.

TUYÊN BỐ CHUNG CỦA CỘNG ĐỒNG DỊCH THUẬT VIỆT NAM

Năm 2017, Liên Hiệp Quốc đã lấy ngày 30/9 hàng năm làm Ngày Dịch thuật Quốc tế (International Translation Day). Việt Nam là một trong số 11 quốc gia đề xuất ngày kỷ niệm này. Cho đến 2025, đã có một số sự kiện kỷ niệm được tổ chức ở Việt Nam nhưng chưa có tính hệ thống và chưa thu hút được đông đảo cộng đồng nghề dịch thuật.

Ngày hội Dịch thuật Việt Nam 2025 với chủ đề “Kết nối cộng đồng nghề” được tổ chức vào 27/9/2025 nhằm kiến tạo một không gian tri thức, nơi cộng đồng những người làm dịch thuật có thể cùng giao lưu, chia sẻ và đồng hành phát triển.

Nhân dịp này, chúng tôi, những người làm công việc dịch thuật ở Việt Nam (gọi chung là dịch giả), cùng thống nhất đưa ra bản tuyên bố này, nhằm tôn vinh vai trò của dịch thuật và kêu gọi các dịch giả hướng đến những chuẩn mực cao nhất. Chúng tôi cùng ký Tuyên bố chung này và kêu gọi xã hội nhìn nhận dịch thuật như là một hoạt động truyền thông có tính gắn kết, hợp tác và sáng tạo đúng nghĩa.

Chúng tôi hiểu rằng dịch thuật là một nghệ thuật sáng tạo đúng nghĩa, mặc dù nó vẫn bị nhiều người trong xã hội coi là thứ yếu và mang tính phái sinh. Trong các năm qua, nhiều tổ chức quốc gia và quốc tế đã được thiết lập để công nhận giá trị văn hóa của dịch thuật, trong khi nghiên cứu dịch thuật đã nổi lên như một ngành học mở ra những cách thức sáng tạo để lý thuyết hóa và thực hành dịch thuật ngày nay.

Bất chấp những tiến bộ này và sự quan tâm ngày càng tăng dành cho dịch giả trong những thập kỷ gần đây, công chúng nói chung và ngành xuất bản vẫn có lúc hiểu sai, làm lu mờ và đánh giá thấp dịch thuật. Các dịch giả vẫn được trả công thấp, có lúc vẫn vắng mặt trên bìa sách và được coi là phụ trợ cho việc làm sách và tài liệu.

Chúng tôi kêu gọi việc hiểu dịch thuật là một hình thức viết chuyên biệt. Việc thiếu sự thừa nhận này không chỉ dẫn đến việc đánh giá thấp công sức của người dịch mà còn làm giảm bản chất lao động văn hóa của người dịch. Khi tạo ra một bản dịch, người dịch thiết lập một tập hợp các mối quan hệ diễn giải với một văn bản hiện có. Những lựa chọn của người dịch – bao gồm cả việc lựa chọn văn bản – là không thể tách rời khỏi một thời điểm xã hội và lịch sử nhất định, và cảm quan thẩm mỹ và đạo đức của người dịch định hình văn bản dịch cho một bối cảnh văn học mới, mở đường cho những cách đọc năng động và đa dạng. Việc coi dịch thuật là sự tái tạo thuần túy máy móc hoặc là “ghi lại” hoặc “trung thành” với một khía cạnh nào đó của “bản gốc” sẽ loại bỏ việc xem xét thực hành văn hóa này, do đó làm giảm khả năng nghệ thuật và trí tuệ của nó, bằng cách cố gắng giới hạn kết quả vào một ý nghĩa duy nhất. Khi được xem là một loại hình văn bản đặc biệt, dịch thuật nhấn mạnh vô số cách diễn giải sẵn có, và có tiềm năng chống lại xu hướng cho rằng các văn hóa và ngôn ngữ có một bản chất duy nhất.

Dịch thuật đóng một vai trò quan trọng trong quá trình toàn cầu hóa mọi thứ, từ các hình thức biểu đạt nghệ thuật đến luật pháp, kiến ​​thức khoa học và chính trị, và nó định hình cách mà độc giả tiếng Việt, bao gồm cả những người đa ngôn ngữ, tương tác với các ngôn ngữ và nền văn hóa khác. Những phiên bản mới của các tác phẩm mà các dịch giả tạo ra thông qua công việc diễn giải của họ có thể thúc đẩy độc giả xem xét lại những giả định và hiểu biết của họ về ngôn ngữ và văn hóa.

Dịch thuật là một hình thức viết

• Chúng tôi kêu gọi tất cả những ai tham gia vào lĩnh vực dịch thuật hãy nhìn nhận nó như một nghệ thuật sáng tạo theo đúng nghĩa của nó, một nghệ thuật tạo ra tác phẩm mới bằng cách dung hòa giữa ít nhất hai bối cảnh xã hội-văn hóa và ngôn ngữ.
• Dịch thuật phải được hiểu là một hình thức viết chuyên biệt, đòi hỏi phải vận dụng cảm quan thẩm mỹ và cách diễn giải riêng của người dịch.

Dịch thuật phải bền vững như một nghề kiếm sống

• Chúng tôi kêu gọi các nhà xuất bản, tổ chức và các tổ chức dịch thuật công nhận dịch thuật là một hình thức lao động nghệ thuật có kỹ năng cao và trả thù lao tương ứng, theo cách thức giúp dịch thuật trở thành một nghề nghiệp có khả năng tài chính.
• Chúng tôi kêu gọi các nhà xuất bản và các tổ chức dịch thuật trao cho người dịch các quyền của họ với tư cách là người sáng tạo ra một văn bản mới bằng một ngôn ngữ khác.

Người dịch có trách nhiệm

• Chúng tôi kêu gọi các dịch giả tự học hỏi và tìm hiểu bối cảnh văn hóa, xã hội, chủng tộc, chính trị và ngôn ngữ nơi họ làm việc, cũng như cách dịch thuật có thể tác động đến các mối quan hệ quyền lực bất đối xứng. Chúng tôi thách thức xu hướng đồng hóa các văn bản từ các bối cảnh văn hóa và lịch sử riêng biệt thành một mô tả phổ quát về trải nghiệm của con người.
• Chúng tôi kêu gọi các dịch giả thể hiện công sức và chuyên môn của mình bằng các phương tiện sẵn có và trong phạm vi mà họ cảm thấy thoải mái khi làm như vậy.
• Chúng tôi kêu gọi các dịch giả hành động như những thành viên của một cộng đồng rộng lớn và gắn kết, đối xử với các dịch giả đồng nghiệp và công việc của họ một cách tôn trọng, tham gia tranh luận và phê bình công việc của nhau một cách tôn trọng, nâng đỡ nhau trong công việc, và cùng nhau hợp tác để đảm bảo sự đối xử công bằng và thù lao cho tất cả các dịch giả.
• Chúng tôi kêu gọi các dịch giả chia sẻ về thu nhập và điều khoản, không hạ thấp đồng nghiệp trong lĩnh vực của mình và tham gia vào các cuộc thảo luận cởi mở về công việc không được trả lương. Việc tuân thủ những thông lệ như vậy sẽ mang lại lợi ích cho cộng đồng nói chung, còn việc không tuân thủ sẽ gây ảnh hưởng tiêu cực đến nghề dịch thuật nói chung, đặc biệt là những người coi dịch thuật là nguồn thu nhập chính.

Tác giả có trách nhiệm

• Chúng tôi kêu gọi các tác giả công nhận và ghi nhận các dịch giả là đối tác sáng tạo.
• Là đối tác, chúng tôi kêu gọi các tác giả vận động trong cộng đồng viết để các dịch giả được tham gia và chia sẻ thành công trong tác phẩm dịch thuật của tác giả.

Các nhà xuất bản có trách nhiệm

• Chúng tôi kêu gọi ngành xuất bản coi các dịch giả không chỉ là những người phụ trợ cho quá trình sản xuất văn học, mà là những tác giả với tư cách riêng và là những cộng tác viên cần được hỗ trợ, tôn trọng, bồi dưỡng và tham gia ở mọi giai đoạn của quá trình xuất bản tác phẩm dịch thuật.
• Chúng tôi kêu gọi các nhà xuất bản có cái nhìn phê phán đối với sự xóa bỏ các khác biệt văn hóa trong các văn bản dịch.
• Chúng tôi kêu gọi các nhà xuất bản ghi nhận công việc của các dịch giả bằng cách luôn hiển thị nổi bật tên của họ trên trang bìa, của cả sách và tài liệu khác.
• Chúng tôi kêu gọi các nhà xuất bản thực hiện đầy đủ bản quyền với bản dịch và dịch giả.
• Chúng tôi kêu gọi các nhà xuất bản tăng cường sự hiện diện của các dịch giả bằng cách quảng bá tác phẩm của họ và tổ chức các buổi đọc sách và sự kiện văn học công cộng tập trung vào hoạt động dịch thuật và các dịch giả.

Biên tập viên và người phê bình bản dịch có trách nhiệm

• Chúng tôi kêu gọi các nhà phê bình luôn nêu tên dịch giả của tác phẩm trong bài đánh giá của họ.
• Chúng tôi kêu gọi các biên tập viên nhận thức được trách nhiệm của họ trong việc thúc đẩy thảo luận có hiểu biết về sách không chỉ từ nhiều ngôn ngữ, quốc gia và truyền thống văn học khác nhau, mà còn từ nhiều tác giả, dịch giả và nhà xuất bản đa dạng hơn. Nếu không có ai trong đội ngũ biên tập có thể tham gia hiệu quả vào một tác phẩm dịch – dù là về mặt ngôn ngữ hay văn hóa – thì nên nỗ lực tìm kiếm một nhà đánh giá hoặc học giả tự do có thể làm công việc này. Bản dịch không nên bị loại khỏi phạm vi đánh giá chỉ vì biên tập viên không nói hoặc không đọc được ngôn ngữ gốc.

Giáo viên có trách nhiệm

• Chúng tôi kêu gọi các giáo viên sử dụng các tác phẩm văn học đã dịch trong lớp học của mình trình bày chúng cho học sinh dưới dạng bản dịch.
• Chúng tôi kêu gọi giáo viên ghi nhận các dịch giả có tác phẩm được đọc và nghiên cứu, đồng thời cung cấp và thảo luận thông tin về họ và phương pháp dịch thuật của họ, bất cứ khi nào có thể.
• Chúng tôi kêu gọi giáo viên thảo luận với học sinh về sự khác biệt về chất lượng giữa nhiều bản dịch của một văn bản và lưu ý lý do tại sao một bản dịch cụ thể được chọn thay vì các bản dịch khác, đặc biệt nếu chỉ sử dụng một bản trong lớp học.
• Chúng tôi kêu gọi giáo viên hướng dẫn học sinh cách đọc, phân tích và đánh giá bản dịch.
• Chúng tôi kêu gọi giáo viên giới thiệu dịch thuật cho học sinh như một ngành học thuật có lịch sử riêng, bao gồm cả học bổng dịch thuật.
• Chúng tôi kêu gọi giáo viên mời học sinh – đặc biệt là học sinh nói nhiều ngôn ngữ, nói ngôn ngữ di sản hình dung bản thân là những dịch giả tương lai. Chúng tôi đặc biệt khuyến khích giáo viên hướng dẫn những học sinh này.

Người đọc có trách nhiệm

• Chúng tôi kêu gọi độc giả chủ động tìm kiếm để đọc các tác phẩm dịch.
• Chúng tôi kêu gọi độc giả tương tác với các tác phẩm đó và coi mình là một phần của cộng đồng dịch thuật văn học bằng cách, ví dụ, yêu cầu thư viện và nhà sách cung cấp các tác phẩm dịch; yêu cầu thư viện, nhà sách và trung tâm văn hóa đưa dịch giả vào các sự kiện văn học; hoặc bình luận về các tác phẩm dịch mà họ đã đọc trên các trang web bán sách và các nền tảng trực tuyến khác.

AI và dịch chậm (slow translation)

Trong một thế giới ngày càng kết nối, nhu cầu giao tiếp và dịch thuật hiệu quả giữa các ngôn ngữ chưa bao giờ lớn hơn lúc này. Thương mại, du lịch, và thậm chí cả xung đột đòi hỏi chúng ta phải vượt qua rào cản ngôn ngữ để giúp mọi người tìm ra giải pháp cho các vấn đề và tạo ra cơ hội. Nhu cầu ngày càng tăng về dịch thuật đã thúc đẩy xu hướng dịch tự động bằng phần mềm dịch và AI. Mặc dù những công nghệ này có vị thế riêng, chúng tôi tin rằng việc quá phụ thuộc vào chúng sẽ làm mất đi sự tinh tế, bối cảnh văn hóa và sự phong phú về ngôn ngữ.

Phong trào “dịch chậm” lấy cảm hứng từ triết lý của sống chậm, ẩm thực chậm và du lịch chậm. “Dịch chậm” là một quá trình được thực hiện một cách chu đáo bởi những người quan tâm đến ngôn từ và ý nghĩa, đồng thời coi trọng thời gian cần thiết để nghiên cứu và hiểu những chi tiết phức tạp của văn bản gốc trước khi dịch sang ngôn ngữ đích một cách chính xác, khéo léo và đầy tính nghệ thuật. Phương pháp dịch chậm được xây dựng dựa trên các nguyên tắc cốt lõi sau:

• Tôn vinh sự đa dạng ngôn ngữ: Ngôn ngữ không chỉ là những mật mã cần được giải mã – chúng còn thể hiện lịch sử, giá trị và cách tư duy phong phú của các nền văn hóa. Sự đa dạng của ngôn ngữ con người cần được tôn vinh và bảo tồn khỏi tác động làm nhàm chán của việc dịch quá sát nghĩa.
• Ưu tiên tính nghệ thuật hơn tự động hóa: Trong khi dịch máy giúp mọi người dân chủ hóa việc tiếp cận dịch thuật, thì những biên phiên dịch viên lành nghề vẫn là không thể thay thế. Họ mang đến sự hiểu biết sâu sắc, năng khiếu sáng tạo và cảm nhận bẩm sinh về ngôn ngữ làm việc của mình, được mài giũa qua nhiều năm kinh nghiệm và chuyên môn hóa.
• Đề cao chất lượng: Dịch thuật vội vàng có thể dẫn đến sai sót và gây tốn kém, ngôn ngữ không tự nhiên và mất đi những ý quan trọng. Dịch chậm nhấn mạnh giá trị của việc dành thời gian nghiên cứu và tham khảo ý kiến ​​khách hàng và chuyên gia trong lĩnh vực. Điều này nhận thức được nhu cầu trau chuốt và kiểm tra kỹ lưỡng, cũng như đảm bảo chất lượng nghiêm ngặt.
• Duy trì các tiêu chuẩn đạo đức cao: Biên phiên dịch viên không chỉ thay thế từ ngữ của ngôn ngữ này bằng ngôn ngữ khác. Họ có trách nhiệm truyền tải chính xác thông điệp, giữ nguyên giọng điệu gốc trong bản dịch, đồng thời tôn trọng sự nhạy cảm văn hóa và bảo mật thông tin của khách hàng. Tính chuyên nghiệp và đạo đức nghề nghiệp luôn phải được ưu tiên hơn các hình thức dịch tắt.
• Thể hiện năng lực đa văn hóa: Biên dịch viên lành nghề có kiến ​​thức sâu rộng về ngôn ngữ và văn hóa làm việc của mình, đồng thời tôn trọng bối cảnh của cả ngôn ngữ và văn hóa nguồn lẫn ngôn ngữ đích. Năng lực này xứng đáng được đánh giá cao và được trả công xứng đáng.

Kết

Những lời kêu gọi hành động trong bản tuyên bố này thể hiện khát vọng của chúng tôi đối với cộng đồng dịch thuật và vai trò của dịch thuật trong bối cảnh xã hội và văn hóa rộng lớn hơn. Trong hành trình tiến về phía trước, chúng tôi kêu gọi tất cả các bên liên quan—bao gồm các nhà xuất bản, biên tập viên, tác giả, nhà giáo dục, blogger, người có ảnh hưởng trên mạng xã hội, nhà tài trợ và dịch giả, cũng như công chúng quốc tế rộng lớn hơn—tiếp tục cuộc đối thoại này và thảo luận cởi mở về các phương pháp hay nhất và khuôn khổ khái niệm nhằm thúc đẩy sự công bằng cho dịch giả và vai trò của dịch thuật trong các hình thức hoạt động. Chúng tôi hy vọng rằng tài liệu này sẽ đóng góp vào sự phát triển của lĩnh vực này trong nhiều năm tới, và nghề dịch thuật sẽ tiếp tục thẩm định các thực hành thẩm mỹ và văn hóa của riêng mình ở mọi giai đoạn của quá trình. Khi dịch thuật trở nên bao trùm và công bằng hơn, nó sẽ phát triển theo những cách mà chúng ta thậm chí không thể tưởng tượng được vào lúc này.

Ngày 27 tháng 9 năm 2025

Cộng đồng Dịch thuật Việt Nam